pravnozely.org
Röportaj Masasının Arkası: Soru Hazırlamadan Sessizliğe Kadar
Yazılar Görüşme Teknikleri

Röportaj Masasının Arkası: Soru Hazırlamadan Sessizliğe Kadar

Bir görüşme kameradan önce kâğıt üzerinde başlar. Derslerde soruları nasıl hazırladığımızı, karşımızdakini nasıl rahatlattığımızı ve sessizliği nasıl bir araç olarak kullandığımızı anlatıyorum.

Selin Aydoğan 4 dakikalık okuma

Kamera açılmadan önce yapılan iş

Derslerde ilk söylediğim şey şudur: iyi bir görüşme, kayıt düğmesine basıldığı anda başlamaz. Katılımcılar çoğu zaman elinde bir soru listesiyle gelir, ama listenin altında ne bilmek istedikleri belli değildir. Bu yüzden ilk çalışmamız, konuşacağımız kişi hakkında elimizdeki bilgiyi masaya sermek olur. Ne biliyoruz, neyi sadece varsayıyoruz, neyi başkasından duyduk? Bu ayrımı yazılı hale getirmek bile soruların niteliğini değiştirir.

Sonra her katılımcıdan tek cümleyle şunu yazmasını isteriz: bu görüşmeden sonra izleyicinin neyi anlamasını istiyorsun? Cümle uzadıysa, görüşmenin odağı henüz netleşmemiştir. Küçük bir grupla çalıştığımız için herkesin cümlesini yüksek sesle okuruz, birbirimizin cümlesine itiraz ederiz. Bu tartışma çoğu zaman soru listesini baştan kurmaya yol açar ve bunda bir sakınca görmeyiz.

Bu aşamada kamera ya da mikrofon konuşmayız. Elimizde defter, kalem ve bir de çay olur. Amaç, karşımızdaki insana saygıyla yaklaşmanın ilk adımını atmaktır: onu tanımadan, onun hakkında hazırlıklı olmak.

  • Elimizdeki bilgiyi doğrulanmış ve varsayım olarak ikiye ayırın
  • Görüşmenin amacını tek cümleyle yazın
  • Kameradan önce kâğıt üzerinde prova yapın

Soru listesi değil, soru ağacı

Atölyede soruları düz bir liste olarak değil, dallanan bir ağaç olarak çiziyoruz. Ana soru ortada durur; her cevabın olası yönleri ona bağlanır. Karşınızdaki kişi beklediğiniz yere gitmezse listeniz çöker, ağacınız ise yeni bir dala geçmenize izin verir. Bunu kâğıt üzerinde yapmak, sahada panik yapmamanızı sağlar.

Sorularda dikkat ettiğimiz birkaç ayrıntı var. Evet ya da hayırla biten sorulardan kaçınırız. Bir soruda iki soru saklamayız. Yönlendirici kalıpları, yani cevabı içinde taşıyan cümleleri, birlikte ayıklarız. Bir katılımcı "Bu durum sizi çok üzmüş olmalı, değil mi?" diye yazdığında, aynı soruyu "O günü nasıl hatırlıyorsunuz?" biçiminde yeniden kurmayı deneriz.

En iyi soruların çoğu kısa olur. Uzun bir soru, karşınızdakine cevabın sınırlarını çizer. Kısa bir soru ise ona alan bırakır. Derste bunu ölçmek için sorular birbirimize okuruz ve dinleyenin nefesinin nerede kesildiğine bakarız.

  • Ana soruyu ortaya, olası cevap yönlerini dallara yazın
  • Her soruda tek bir şey sorun
  • Yönlendirici kalıpları birlikte ayıklayın

Karşınızdakini rahatlatmak bir teknik değil, bir tutum

Kamera önünde herkes biraz kasılır. Bunu gizlemeye çalışmak yerine kabul etmek daha işe yarar. Görüşmeden önce kısa bir sohbet ederiz; ekipmanı birlikte gözden geçiririz, kişi isterse mikrofonu kendisi takar. Neyin kaydedildiğini, kaydın nasıl kullanılacağını ve istediği an durdurabileceğini açıkça söyleriz. Bu açıklık, rızanın ilk adımıdır ve etik derslerimizle de doğrudan bağlantılıdır.

Oturma düzeni de önemlidir. Kamerayı karşıya, kendimizi onun hemen yanına konumlandırırız ki göz teması kameraya değil insana kurulsun. Işığı kurarken kişiyi beklettiğimizde gerginlik artar; bu yüzden teknik hazırlığı önceden bitirir, kişi geldiğinde yalnızca konuşmaya odaklanırız.

Atölyede birbirimizle rol değiştirerek çalışırız. Herkes bir kez röportaj yapan, bir kez de röportaj verilen taraf olur. Soru soran tarafta rahat görünen birçok katılımcı, karşı koltukta oturduğunda sorunun ne kadar ağır gelebileceğini ilk kez hisseder.

  • Kaydın nasıl kullanılacağını görüşmeden önce açıkça söyleyin
  • Teknik hazırlığı kişi gelmeden bitirin
  • Rol değiştirerek hem soran hem cevaplayan tarafı deneyin

Sessizliği bir araç olarak kullanmak

Yeni başlayanların en büyük refleksi, sessizliği hemen doldurmaktır. Cevap bittiğinde birkaç saniye bekleyin; çoğu zaman karşınızdaki kişi asıl söylemek istediğini o boşlukta söyler. Bunu derste zamanlayıcıyla denemek komik bir alıştırmaya dönüşür, ama sonuçları ciddidir: bekleyenlerin kayıtlarında cevaplar belirgin biçimde daha uzun ve daha kişisel çıkar.

Sessizlikte beden dilini de kullanırız. Hafifçe başınızı sallamak, "devam edin" demenin en sessiz yoludur. Mikrofona yansıyacak onaylama sesleri çıkarmayız, çünkü kurguda bu sesler cevabın üzerine biner. Bunu öğrenmek zaman alır; kendi kayıtlarımızı dinlerken "hı hı" seslerini sayarız ve kimse bu sayıdan memnun kalmaz.

Bazen sessizlik rahatsız edici hale gelir. O zaman asıl iş, kişinin sınırını fark etmektir. Bir konudan kaçınıyorsa ısrar etmeyiz, konuyu daha sonra başka bir yoldan açabiliriz ya da hiç açmayız. Bu karar her zaman görüşmeyi yapan kişinin sorumluluğundadır.

  • Cevap bittiğinde birkaç saniye bekleyin
  • Onay seslerinin yerine baş hareketini kullanın
  • Kişinin sınırını fark edip ısrar etmeyin

Kaydı dinlemek: görüşmenin ikinci yarısı

Görüşme bittiğinde iş bitmez. Katılımcılar kayıtlarını bir kez baştan sona, not almadan dinler; ikinci dinlemede kendi sorularını işaretler. Hangi soru cevabı kapattı, hangisi açtı? Hangi anda karşımızdakinin sesi değişti? Bu notlar kurgu masasında dönüp bakacağımız bir harita olur.

Dinlerken en çok şunu fark ederiz: soru sorarken söylediğimiz şeyler çoğu zaman gereğinden fazladır. Kendi sesimizi kısaltmak, kayıtta karşımızdakine daha fazla yer açar. Bunu fark eden katılımcı bir sonraki çalışmada kendiliğinden daha az konuşur.

Sonra kısa bir gruplama yaparız: iki kişi birbirinin kaydını dinler ve yalnızca bir şey söyler, o kişinin en iyi soruları hangisiydi? Eleştiriyi yumuşatmak için değil, işe yarayanı görünür kılmak için yaparız. Zayıf noktalar zaten kaydın içinde kendini gösterir.

  • Kaydı önce notsuz, sonra işaretleyerek dinleyin
  • Kendi konuşma payınızı ölçün
  • Birbirinizin en iyi sorusunu söyleyin

Görüşme becerisi, tek bir teknikten çok küçük alışkanlıkların toplamıdır: hazırlıklı gelmek, kısa sormak, beklemek ve kaydı dürüstçe dinlemek. Programımızda bunları tekrar tekrar, küçük gruplarla ve gerçek bir karşılıklı konuşma içinde çalışırsınız. Sonuç hiçbir yayına garanti edilmez; ama kamera önünde karşınızdakini dinlemeyi öğrenmiş olarak ayrılırsınız.