pravnozely.org
Görüşmede En Sık Yapılan Hatalar ve Bunlardan Nasıl Kaçınılır
Yazılar Görüşme Teknikleri

Görüşmede En Sık Yapılan Hatalar ve Bunlardan Nasıl Kaçınılır

Röportajda soru hazırlığından sessizliğe kadar sık yapılan hataları ve bunları atölyede nasıl düzelttiğimizi, uygulamalı örneklerle anlatıyorum.

Zeynep Karaman 5 dakikalık okuma

Soru listesine fazla bağlanmak

Atölyede en sık gördüğüm hata, hazırlanan soru listesinin görüşme boyunca bir sınav kâğıdı gibi elde tutulmasıdır. Katılımcı bir sonraki soruya bakarken karşısındakinin az önce söylediği cümleyi kaçırır. Oysa iyi bir görüşmede en değerli anlar, planda olmayan bir ayrıntının peşinden gidildiğinde ortaya çıkar.

Liste hazırlamak elbette gerekli; araştırma dosyanızdaki boşlukları gösterir ve neyi öğrenmek istediğinizi netleştirir. Ancak liste bir harita değil, pusuladır. Başlıklara ayrılmış beş altı ana soru çoğu zaman yirmi maddelik bir listeden daha iyi iş görür, çünkü zihniniz dinlemeye yer bırakır.

Uygulamalı derslerde katılımcılardan listeyi masanın bir kenarına bırakmalarını istiyorum. İlk birkaç dakika kâğıda bakmadan konuşuyorlar. Başta tedirgin oluyorlar, sonra görüşmenin kendi ritmini bulduğunu fark ediyorlar.

Bir soruyu sormadan görüşmeyi bitirmek bir kayıp değildir. Karşınızdaki o konuya zaten kendiliğinden gelmiş olabilir. Önemli olan listeyi bitirmek değil, hikâyenin ihtiyaç duyduğu cevabı almaktır.

  • Ana soruları en fazla beş altı başlıkla sınırlayın
  • Listeyi görüşme sırasında gözünüzün önünden çekin
  • Cevaba göre yeni soru türetmeye hazır olun

Kapalı uçlu ve yönlendirici sorular

Evet ya da hayır diye cevaplanan sorular kamera önünde tek heceli cevaplara yol açar. "Bu işi severek mi yaptınız?" diye sorduğunuzda alacağınız yanıt büyük olasılıkla "evet" olur ve görüntüde kullanabileceğiniz bir şey kalmaz. Aynı konuyu "Bu işe nasıl başladınız?" diye sorarsanız bir anlatı açılır.

Yönlendirici sorular daha sinsidir. "O dönem çok zorlandınız, değil mi?" cümlesi karşınızdakine hazır bir cevap verir; kişi çoğu zaman kendi sözcükleriyle değil, sizin sözcüklerinizle konuşmaya başlar. Belgeselde bu hem samimiyeti hem de güvenilirliği zayıflatır.

Atölyede bu iki hatayı yan yana çalışıyoruz. Katılımcılar aynı soruyu önce kapalı, sonra açık biçimde sorup kaydı dinliyor. Farkı kendi kulaklarıyla duymak, benim anlatacağım her şeyden daha öğretici oluyor.

Açık uçlu sorularda da denge gerekir. Çok geniş bir soru, "Hayatınızı anlatır mısınız?", karşınızdakini boşlukta bırakabilir. Biraz dar, biraz açık sorular, örneğin bir güne ya da bir ana odaklananlar, en verimli sonucu verir.

  • "Nasıl" ve "neden" ile başlayan sorulara öncelik verin
  • Cevabı sorunun içine koymayın
  • Çok geniş soruları somut bir ana bağlayın

Sessizlikten kaçmak

Yeni başlayanların çoğu iki üç saniyelik bir sessizlikte rahatsız olur ve hemen bir sonraki soruyu sorar ya da cümleyi kendisi tamamlar. Oysa o sessizlik, karşınızdakinin ne söyleyeceğini tarttığı andır. Araya girdiğinizde asıl cümleyi hiç duymayabilirsiniz.

Sessizliği taşımayı öğrenmek bir alışkanlık meselesidir. Başınızla hafifçe onaylayabilir, göz temasını koruyabilirsiniz; ama ses çıkarmazsınız. Bu ayrıntı kurguda da önemlidir, çünkü "hı hı" gibi araya karışan sesler kullanılabilir cevabı bozar.

Derslerde katılımcılara bilerek beş saniye bekleme alıştırması yaptırıyorum. İlk denemelerde bu süre uzun geliyor. Sonra çoğu kişi bekledikten sonra gelen cevabın daha düşünülmüş ve daha içten olduğunu kendisi söylüyor.

Elbette sessizlik her zaman cevap getirmez. Karşınızdaki söylemek istemiyorsa ısrar etmeyin. Konuyu başka bir kapıdan yeniden açmak ya da bir süre sonra dönmek çoğu zaman daha doğrudur.

  • Cevap bittikten sonra içinizden beşe kadar sayın
  • Onayı sesle değil, baş hareketiyle verin
  • Karşınızdaki isteksizse konuyu zorlamayın

Ortamı ve rahatlığı ihmal etmek

Teknik hazırlık görüşmenin atmosferini belirler. Işığı, mikrofonu ve kamerayı karşınızdaki geldikten sonra kurmaya başlarsanız kişi on dakika boyunca bekler, gerilir ve kameraya yabancılaşır. Ekipmanı önceden hazırlamak, sohbete ayırdığınız zamanı korur.

Kamera açılmadan önce kısa bir sohbet yapmak da aynı ölçüde önemlidir. Görüşmenin ne hakkında olduğunu, neyin kullanılabileceğini ve istediği zaman durdurabileceğini açıkça söylemek karşınızdakini rahatlatır. Bu aynı zamanda etik bir zorunluluktur, bir nezaket değil.

Oturma düzeni de küçük görünen ama etkili bir ayrıntıdır. Karşılıklı ve çok yakın oturmak sorgu havası yaratır; hafif açıyla oturmak ve göz hizasını eşitlemek daha doğal bir konuşma sağlar. Mikrofonun görüş alanını kapatmamasına da dikkat ederiz.

Atölyede bu hazırlığı küçük bir kontrol listesine çevirdik, ama listeyi ezberlemek yerine her çekimde birlikte yeniden gözden geçiriyoruz. Amaç mekanik bir ritüel değil, karşınızdakine zaman ve saygı ayırmaktır.

  • Ekipmanı konuk gelmeden önce kurun ve deneyin
  • Kayıttan önce amacı ve sınırları açıkça konuşun
  • Göz hizasını eşitleyin, sorgu düzeninden kaçının

Dinlemeden hemen yargılamak

Görüşmeci olarak içimizde bir hikâye taslağı vardır ve çoğu zaman karşımızdakinin o taslağa uymasını umarız. Kişi beklediğimiz cümleyi kurmadığında hayal kırıklığına kapılır, soruyu yeniden formüle edip aynı cevabı almaya çalışırız. Bu, dinlemenin tersidir.

Belgesel çalışmasında amaç önceden yazılmış bir sonucu doğrulatmak değil, olanı anlamaktır. Beklenmedik bir cevap çoğu zaman hikâyenin daha ilginç bir yönünü gösterir. Bunu yakalamak için önyargıları görüşme boyunca bir kenara koymak gerekir.

Yüz ifadesini de unutmayın. Şaşkınlık, onaylamama ya da aşırı heyecan karşınızdakini yönlendirir. Sakin, ilgili ve yargısız bir yüz, kişinin kendi sözlerini seçmesine alan açar. Bu, atölyede kayıt izleyerek en çok fark edilen şeylerden biri.

Görüşmeden sonra kaydı dinlemek ve kendi hatalarınızı not etmek, en hızlı gelişme yoludur. Hangi soruda araya girdiniz, hangi cevabı kaçırdınız, nerede yönlendirdiniz; bunları yazmak bir sonraki görüşmeyi belirgin biçimde iyileştirir.

  • Hikâyenin sonucunu önceden yazmayın
  • Beklenmedik cevabı hata değil ipucu sayın
  • Her görüşmeden sonra kaydı kendi hatalarınız için dinleyin

Hataları atölyede nasıl çalışıyoruz

Görüşme ve dinleme modülünde hataları teorik olarak anlatmakla yetinmiyoruz. Küçük gruplar iki kişilik çiftler hâlinde çalışır; biri görüşmeci, biri konuk olur, üçüncü kişi kaydı ve notları tutar. Roller değişerek herkes her tarafı deneyimler.

Her tur sonunda kaydı birlikte izleriz. Soru hazırlama, rahatlatma ve sessizlik başlıklarında hangi anların işe yaradığını, hangilerinin yaramadığını konuşuruz. Eleştiri kişiye değil, ana yönelik olur ve çoğu zaman en iyi eleştiriyi katılımcılar birbirine yapar.

Bu çalışma eğitim amaçlıdır; çekilen kayıtlar gerçek bir yapım ya da yayın için değil, öğrenme için kullanılır. Konuk rolündeki kişiler de katılımcılardır ve kayıtlar grup dışına çıkmaz. Böylece herkes hata yapmaktan çekinmeden denemeye cesaret eder.

Kimsenin ilk denemede iyi bir görüşmeci olmasını beklemiyoruz. Beklediğimiz şey, her turda bir önceki hatayı fark etmek ve onu bilinçli biçimde değiştirmektir. Gelişim çoğu zaman bu küçük, ardışık düzeltmelerle gelir.

Görüşmedeki hataların çoğu bilgi eksikliğinden değil, telaştan ve kontrol etme isteğinden doğar. Listeye az bağlanmak, açık sorular sormak, sessizliği taşımak, ortamı önceden hazırlamak ve yargısız dinlemek bu telaşı yatıştırır. Hiçbiri tek seferde öğrenilmez; kayıt izleyerek ve tekrar deneyerek yerleşir. Bu yüzden atölyede önce hatayı görmeyi, sonra onu sakin biçimde düzeltmeyi çalışıyoruz.